Coalitieonderhandelingen… Tja, elke politieke partij heeft tegenwoordig enorme regeringsdrift. Als je ziet en hoort welke kneuterige wetsvoorstellen en amendementen er vaak overwogen worden, naast het niet oplossen van echte knelpunten in de samenleving, is het vooral een kwestie van persoonlijke prestatie en positieverwerving. Ik verhaal in dit stuk echter de redenen en maatschappelijke bewegingen, waarvan ik vind dat de enige conclusie voor een oprecht D66 kan zijn, dat ze (wij, want ik ben nog steeds lid en overtuigd sociaal liberaal) de oppositie moeten kiezen.

Rutte deed zopas een uitspraak over het accepteren van een der groepsintolerante partijen in de regering. Bij uitstek mensen die met regelmaat ophef veroorzaken, met uitspraken over het in hun ogen onacceptabel gedrag van mensen die in bestaansnood verkeren. Hierbij schuwen ze geen typeringen die juist deze mensen in kwaad daglicht stellen, vaak van een kwinkslag voorzien, om later op hun schreden terug te kunnen keren en te zeggen dat het een relativering of ‘grap’ was.

In die zin is ondertussen zo’n beetje 30% van Nederland voorzien van macabere humor, als je de stemresultaten moet geloven. En waarom zijn deze mensen zo hardvochtig als het gaat om mensen die ze niet herkennen als deel van de groep waar ze zelf bijhoren? Nu, naar mijn mening heeft dat alles te maken met het opzwepende gedrag in de samenleving, waarbij we elkaar wijsmaken dat groei hetzelfde is als maatschappelijke vooruitgang.

Het is lastig. Als je kijkt naar systemen in fysica, chemie, biologie, psychologie dan zie je vaak een groei, of afbraak. Dit kun je zien in de vergroting van de complexiteit van ‘onderdelen’ waar het systeem uit bestaat. De samenleving is natuurlijk ook zo te beschouwen. In die vergelijking valt op, dat er essentiële en steunende elementen zijn. Haal je de essentiële elementen weg, werkt het niet meer. Bij fysica heb je zo de brandstof voor een motor, of een aandrijfstang en in de chemie een bronproduct, bij de biologie een flora of faunagroep en de psychologie een expressievorm, waarbij het wegnemen een heel systeem doet instorten.

De steunende elementen echter, zoals respectievelijk, olie (glijmiddel), buffermengsel (constante pH), diversiteit (plaagresistentie), alternatieven (hoge gedragsruimte) worden weliswaar niet als essentieel herkend, omdat het systeem tijdelijk zonder die voorwaarden ook blijft functioneren. Zo ook in de maatschappij. Rechtsgelijkheid en gelijkwaardigheid voor ieder mens is in die zin de olie van de samenleving. Iets waar D66 zich in de verkiezingen met recht openlijk in positieve zin voor uitsprak. Ikzelf vind het een voorwaarde van een samenleving. Het moment dat we dat streven in de samenleving verliezen, loopt de motor op termijn vast.

Het is ook niet zo dat die motor er op dit moment goed bijstaat. Als gemeenschap hebben we de verantwoordelijkheid van onze overheid om de individu te beschermen zo’n 15 jaar geleden losgelaten, om het over te laten aan de zogenoemde marktwerking. Op dit moment verschijnen er dan ook tekenen dat de motor van de samenleving verhit raakt. Zoals de toeslagenaffaire. Op individueel niveau is er in die zin nog veel meer aan de hand als het bijvoorbeeld gaat om PGB-toekenning, zorgovereenkomsten en andere vormen van publieke steun aan individuele burgers.

Verder maak ik mij zorgen om de houding van lokale overheden als het gaat om het aanvullen van tekorten op de balans, door het te gelde maken van hun aanwezige ‘vermogen’ in biobrandstoffen. Hiervoor worden vele excuses gehanteerd en vooral vergoelijkt, met het suggereren van nieuwe aanwas van bijvoorbeeld bomen elders. Een afweging op basis van het zo min mogelijk verstoren of zelfs herstellen van ecologische balans, is daarbij nauwelijks aan de orde. Ook hierbij had D66 in het programma een duidelijke voorkeur om eerder opbouwend dan beschermend te willen optreden.

Als laatste voorbeeld van een dergelijke scheefgroei in de maatschappij wil ik wijzen op innovaties en met name die van de de virtuele wereld, waar de huidige wereldpolitiek zich op lijkt te storten. Met ziet hierbij een cornucopia aan mogelijkheden om wereldproblemen op te lossen. Toch brengt elke innovatie in zekere zin net zoveel oplossingen als problemen met zich mee en houden we onszelf vooral fijn bezig.

Men kan beargumenteren dat onze migratie naar een virtuele wereld daarbij gunstig kan zijn voor de natuurlijke leefomgeving, omdat we daar dan weg kunnen blijven. Maar wie een oog werpt op bijvoorbeeld de Bitcoin en het hele blockchaingebeuren, ziet de grondstoffenslurpende bedrijvigheid alleen maar toenemen, voor het steunen van menselijk geloof in waardevergroting.

De bijkomende ontwikkelingen op het gebied van Artificiële Intelligentie (AI) worden daarbij massaal ingezet om op elk gebied onderscheid te kunnen maken, met het oog op diezelfde waardevergrotingen. Helaas wordt ook daarmee rechtsgelijkheid en gelijkwaardigheid van persoonlijke situatie van mensen zelf pootje gelicht. Het gaat u persoonlijke vrijheid kosten om in dit virtuele systeem een verdienmodel te kunnen hanteren. Ik voorzie namelijk dat op elk vlak waarbij men AI inzet, iedereen ingedeeld gaat worden naar verwachtingen en ook de behandeling krijgt naar aanleiding van die verwachtingen.

De verwachtingen die voortkomen uit dit systeem van artificiële leefwerelden, waren in eerste instantie een kwestie van risico-inschatting. Inschatting van risico’s worden nu ingezet als risicobepalingen. Zij die zich het best gedragen binnen de kaders van die risicobepalingen worden in de maatschappij dan ook beloond. Dit is bijvoorbeeld al heel duidelijk het geval bij verzekeraars en met name zorgverzekeraars, die de uitkomst van behandelingen praktisch dicteren aan patiënten. Een andere uitkomst is daarbij dan onmogelijk.

We scheppen met deze virtuele leefwereld een gigantische zelfsuggestie van belangen, waarbij we bereid zijn om menselijke waarden, en met name mensenrechten aan de wilgen te hangen. D66 is heel gevoelig voor vooruitgangsdenken, zoals progressieve partijen op het midden in het algemeen zijn. Het partijprogramma van deze verkiezingen in 2021, stelde de mens in de samenleving voorop en daarmee ook mensenrechten en gelijkwaardigheid. Helaas is het vooruitgangsdenken hierbij een perverse prikkel om dit op onderdelen los te laten en afgelopen kabinetten hebben laten zien, hoe dit bepaalde bevolkingsgroepen al in het gedrang heeft gebracht.

Ik zie zelf geen rol in een volgend kabinet voor mijn ideale D66. Sterker nog, het zou voor mij een overweging worden om mijn lidmaatschap op te zeggen, ook al weet ik en vind ik D66 in de basis een maatschappelijk verantwoorde partij. De afwegende partij, die probeert iedereen mee te krijgen, zelfs de intolerante mens. Maar hopelijk niet een intolerante partij, want intolerantie mag zich nooit verenigen tot uitsluiting van anderen.

Intolerantie en onderliggend gedachtengoed nemen tribale vormen aan en die intoleranten argumenteren dat negeren van hun intolerantie democratisch gezien onjuist is, wegens feitelijke intolerantie. Men zou deze partijen principieel buiten moeten sluiten, omdat acceptatie van intolerantie niet mag leiden tot aantasting van het gelijkwaardigheidsbeginsel. Dat is namelijk de toetssteen zelf. Men zou zelfs principieel elk wetsvoorstel of amendement in die richting weg moeten stemmen. Ik wil in ieder geval geen deel uitmaken van een zekere gedoogconstructie, waarbij de olie van onze samenleving, namelijk de gelijkwaardigheid en evenredige rechtspositie van iedere individu ten opzichte van een andere rechtspersoon (ook een overheidslichaam of onderneming) in gevaar wordt gebracht, of genegeerd.

Het partijprogramma van D66 beloofde dit als standpunt, maar een regeringsdeelname met als coalitie een rechts kabinet zoals nu voorhanden ligt, maakt dit streven onmogelijk. Het maakt zelfs een status quo van basisvoorwaarden voor rechtsgelijkheid en gelijkwaardig voor burgers onmogelijk. Soms moet je dan de zaak in de versnelling zetten. Laat die maatschappelijke motor dan maar eens in de vernieling draaien. Nu hebben we de middelen nog om dat te repareren. Dwing de VVD volkomen over rechts te gaan en gedoog geen enkele stem in de richting van ondermijning van een rechtvaardige rechtsstaat, waarbij we elk mens als gelijkwaardig zien.

Een systeem wat continu groeit bestaat niet en dat kan ook voor een maatschappij nooit het streven zijn. Zelfs een ondernemer weet dat je zo nu en dan verlies moet nemen. Verlies nemen kan zelfs op termijn weer winst opleveren. Nederland heeft met kabinetten Rutte altijd maar op winst aangestuurd en daarbij de olie van de samenleving opgeofferd om door te blijven draaien. Willen wij die motor gaande houden op lange termijn, moet de olie vervangen en aangevuld. Daarvoor moet die motor ook even uitgezet. Zet die Rutte-motor uit en als dat alleen kan door de motor in overdrive te zetten, door hem te forceren verkeerde keuzes te maken, dan moet dat maar. D66 moet oppositie kiezen.